موری بوون[1] مبدع نظریه ی نظام ها ی خانواده[2] است و خانواده را یک واحد عاطفی و شبکه ای از روابط درهم تنیده می پندارد که وقتی می توان ان را بهتر درک کرد که از چهارچوبی چند نسلی یا تاریخی ان را تحلیل کرده باشیم.

    بوون معتقد بود که نیروی محرکه ی زیر بنایی بسیاری از رفتارهای بشرمنبعث از فراز و نشیب های زندگی خانوادگی و کش و قوس های همزمان میان اعضای خانواده بر سر دوری از هم و، درعین حال، با هم بودن است.

    بوون از همان کارهای اغازین بالینی با بیماران اسکیزوفرنیایی وخانواده ی انان در"کلینیک منینجر" بر اهمیت نظریه در پژوهش تاکید داشت. بوون کوششهایی را که به منظور حذف نظریه و طرفداری از رویکرد شهودی می شد، تقبیح کرده و ان را بی ارزش می دانست، چونکه به نظر او، چنین رویکردی برای یک درمانگر تازه کار که می خواهد با یک خانواده ی شدیدا عاطفی و مشکل دار کنار بیاید، بسیار تنش زاست.

   بوون که از لحاظ پژوهشی، نسبت به روابط خانوادگی بیماران بستری، به ویژه بیمارن اسکیزوفرنیایی، کنجکاو شده بود، علاقه ی خاصی به تاثیر احتمالی همزیستی یا وابستگی[3] مادر و فرزند در پی اسکیزوفرنی پیدا کرد.

   با اینکه بوون معرفت شناسی دانش فرمانش را انتخاب نکرده بود، و به تغییر مستقیم الگوهای تعاملی جاری در خانواده هم علاقه ی خاصی نداشت، جایگاه خود را از تمرکز به اجزای مجرد (بیمار مبتلا به "بیماری") به کل (خانواده) تغییر داد



[1].murry bowen

[2].family systems theory

3.symbiosis

نظریه ی نظام های خانواده

به نظر بوون روابط در هم تنیده ی خانواده تحت فرمان همان نیروهای تعادلی[1] هستند که در تمامی نظام ها ی طبیعی وجود دارند.

    نظریه  ی سیستم ها بر اساس فرض هایی شکل گرفته که از بررسی سازوکارهای پسخوراند و نظام های خودگردان (خودتنظیمی) ساخته شده بودند، اما کار بوون نوعی نظریه راجع به نظام های طبیعی است که خانواده ی انسان را محصول فرایندی تکاملی می داند.                                                                                                      

هشت مفهوم نظری به هم پیوسته ی بوون

زیر بنای نظری همه ی این مفاهیم ان است که تصور می شود همیشه نوعی اضطراب مزمن در زندگی وجود دارد.به نظر بوون، اضطراب مزمن مبنای اصلی تمامی نشانه های بیمارگون است، تنها پادزهر این وضعیت، رسیدن به افتراق و تفکیک است، فرایندی که در اثر ان، فرد یاد می گیرد مسیر حرکت خویش را ترسیم کند نه انکه دایما از رهنمودهای خانواذه یا دیگران تبعیت نماید.                                                                                                      

   به نظر بوون، هشت نیرویی که کارکرد خانواده را شکل می دهند،عبارتند از:تفکیک خویشتن، مثلث ها، نظام عاطفی خانواده ی هسته ای، فرایند فرافکنی خانواده، گسلش عاطفی، فرایند انتقال چند نسلی، جایگاه همشیرها، واپس روی اجتماعی.

تفکیک خویشتن: سنگ بنای نظریه خوش ساخت ودقیق بوون، عقیده ی او راجع به نیروهایی است که در درون خانواده جای دارند ودر پی وحدت و با هم بودن یا بر ع ، فردیت هستند.یعنی درجه ی توانایی فرد برای اجتناب از تبعیت خودکار رفتار از احساسات،بیانگر میزان تفکیک خویش است.هدف اصلی تفکیک خویشتن،توازن میان احساسات و شناخت است. تفکیک در معنای بوونی ان، بیشتر یک فرایند است تا هدفی دست یافتنی- تفکیک در حکم مسیر زندگی است نه یک ح وجودی یا بودن.

افرادی که بیشترین امتزاج[2] را بین افکار و احساساتشان دارند (مثلا، اشخاص اسکیزوفرنیایی و خانواده ی انها)، ضعیف ترین کارکرد را دارند، انها احتمالا تحت سلطه ی واکنش های عاطفی خودکار یا غیرارادی هستند ومعمولا  در برابر سطوح پایین اضطراب هم دچار بدکاری می شوند.                                                                                     بوون مفهوم توده ی نامتمایز من خانواده[3] را که از روانکاوی اقتباس شده است، برای توضیح مفهوم "به هم      چسبیدگی" عاطفی خانواده ابداع کرد، وضعیتی که در ان "نوعی وحدت مشترک... در تمامی سطوح وجود دارد. بوون چیزی را که در ابتدا به زبان روانکاوی- توده ی نامتمایز من خانواده- توصیف کرده بود، بعدها با استفاده از زبان نظریه ی سیستم هتحت عنوان امتزاج- تفکیک بازگو کرد.هر دو اصطلاح موید تاکید بوون بر این قضیه اند که پختگی و خودشکوفایی مست م ان است که فرد از دلبستگی های عاطفی ناگشوده به خانواده ی مبدا رهایی یابد.   

   به نظر بوون، انها نوعی شبه خویشتن[4] نامتمایز را نشان می دهند که باعث می شود چنین تصور کنند شخصیتی حقیقی دارند، لیکن این شخصیت چیزی نیست مگر عقاید و ارزشهای متعلق به دیگران.

به عقیده ی بوون،در نتیجه ی این نیروهای تعادلی،هیچ به ج کامل از خانواده دست نخواهد یافت.

 

مثلث: سنگ بنای اصلی در نظام عاطفی خانواده به نظر بوون، مثلث است.

وقتی اضطراب بین دو نفر به سطح متوسط رسید، یکی از انان یا هر دو، یک شخص ثالث اسیب پذیر را وارد معرکه می کنند. به نظر بوون ممکن است انها "دست خود را دراز کرده" و شخص دیگر را به درون بکشانند، امکان دارد عواطف انها به سوی شخص ثالث "نثار" شود، یا که ان شخص ممکن است به لحاظ عاطفی به شیوه ای " برنامه ریزی " شود که خودش اغازگر این درگیری باشد. این مثلث از شدت اضطراب می  کاهد. به عبارت کلی، هر چه امتزاج خانواده بیشتر باشد، کوشش برای مثلث سازی[5] نیز شدیدتر و مصرانه تر خواهد بود، ی که کمترین تفکیک را در خانواده دارد، بیشتر مستعد است تا برای کاهش تنش به معرکه کشانده شود.                                  

بوون مثلث را کوچکترین نظام ارتباطی استوار می داند. قتی اضطراب به حدی زیاد است که مثلث متعارف سه نفره نمی تواند تنش مذبور را تحمل کند، نظام مربوطه ممکن است به مجموعه ای از مثلث های به هم پیوسته[6] تبدیل شود.

     کر و بوون خاطر نشان می سازند که مثلث سازی دست کم چهار نتیجه ی محتمل خواهد داشت:

1) در اثر اضافه شدن شخص ثالث، نظام ثابت ممکن است دچار نااستواری شود.

2) امکان دارد که یک نظام دو نفره ی با ثبات در اثر حذف شخص ثالث موجب تعارض دچار نااستواری شود.

3)نظام دو نفره ی بی ثبات به واسطه ی اضافه شدن شخص ثالث به ثبات می رسد.

4)نظام دو نفره ی بی ثبات در اثر حذف شخص ثالث به ثبات برسد.

 

نظام عاطفی خانواده ی هسته ای: بوون مدعی است که ادمیان همسری را یر می گزینند که سطح تفکیک انها به اندازه ی خودشان است. نظام عاطفی خانواده ی هسته ای حاصله، بی ثبات خواهد بود و به روش های مختلف سعی می کند تنش را کم کرده و ثبات خود را حفظ نماید. به طور اخص کر وبوون سه الگوی بیمارگون محتمل را در خانواده ی هسته ای در نظر می گیرند که محصول امتزاج شدید بین زوجین است. تمامی الگوهایی که در زیر وصف انها خواهد رفت، در اثر اضطراب تشدید می شوند و اگر شدت ان به حد کافی باشد، به شکل خاصی از نشانه ها منجر خواهند گرددید.                                                                                                                       

    1)بدکاری جسمی یا عاطفی یک همسر، که در حکم گزینه ای است برای برخورد مستقیم با تعارض خانوادگی. این ح در برخی مواقع مزمن می شود؛ والدی که حاوی نشانه های بیماری است، اضطراب حاصل از کارکرد نامتمیز تمامی اعضا را به شیوه ای بی تناسب در خود جذب می کند.

2) تعارض شویی اشکار، مزمن و حل ناشده ای که در طی ان، دوره هایی از فاصله گیری مفرط و صمیمیت عاطفی مفرط رخ می دهد؛ احساسات منفی که در خلال تعارض ها ظاهر می شوند و احساسات مثبتی که در طی دوره های وجود دارند، احتمالا به یک شدت وشیو های نوسانی هستند؛ اضطراب خانواده در زن و شوهر جذب می شود.                                                                                                                                             

  3 ) اشفتگی روانی دریکی از فرزندان، والدین را قادر می سازد تا توجه خویش را بر کودک متمرکز سازند و فقدان تمایز در خودشان را نادیده گرفته یا منکر ان شوند؛ از انجایی که کودک کانون اصلی مشکلات خانوادگی می شود، شدت اختلافات والدین از میان می رود و لذا، اضطراب خانواده معطوف به کارکرد مخنلف کودک می شود.                                                                                                                                                             

علاوه بر این بدکاری در یکی از همسران می تواند در قالب نوعی دوسویگی بسیار با کفایت- بسیار بی کفایت[7] جلوه گر شود. در این وضعیت، یکی از طرفین اکثر یا حتی تمامی مسولیت ها ی خانواده را بر دوش می گیرددر حالی که ان دیگری نقش متقابل، یعنی: فرد بی مسولیت را ایفا می کند.به عقیده ی سینگلتون[8] وقتی این وضعیت بسیار شدید شود، ی که به خاطر حفظ هماهنگی خانواده، خویشتن کاذبتری از خود ارایه کرده است، مستعد بدکاری جسمی یا عاطفی می شود.                                                                                                                   

نظام عاطفی خانواده ی هسته ای یک مفهوم چند نسلی است. به نظر بوون، تنها راه موثر برای حل معضلات فعلی خانواده ان است که تعامل های فرد با خانواده ی مبدا را تغییر دهیم.صرفا پس از ان است که می توان به تفکیک دست یافت و افراد حاضر در خانواده در برابر نیرو های عاطفی جاری در ان خانواده واکننش افرطی کمتری داشته باشند.                                                                                                                                                            

فرایند فرافکنی خانواده: کودکی که مستعد امتزاج و کانون توجه خانواده است، در برابراشفتگی ها و بروز علایم بی ثباتی خانواده بالاترین حساسیت را دارد. بوون معتقد است والدینی که تمایز ضعیفی دارند و خودشان ناپخته اند، فرزندی را به عنوان موضوع توجه خویش بر می گزینند که از بقیه کودکانه تر بر خورد می کند، و ترتیب تولد در این میان نقشی ندارد؛ بوون به ای ن کار فرایند فرافکنی خانواده[9] می گوید.در بسیاری از موارد، این کودک معلولیت جسمی یا ذهنی دارد یا به نوعی از لحاظ روانی دست تنها وبی یاور است. فرایند فرافکنی یا انتقال تفکیک نیافتگی والدین به فرزند می تواند از همان نخستین پیوند مادر و نوباوه شروع شده باشد.

  شدت فرایند فرافکنی خانواده به دو عامل بستگی دارد: درجه ی نا پختگی یا عدم تمایز و تفکیک والدین، و سطح فشار روانی و اضطر که خانواده با ان روبروست.     

گسلش عاطفی[10]: احساس فرضی ازادی، یعنی فرار از بند پیوند های عاطفی حل نشده اما نه یک رهایی حقیقی.

  کر اظهار می دارد که گسلش بیانگر یک مشکل است (امتزاج زیر بنایی بین نسل ها)، حلال یک مشکل است (کاهش اضطراب از برقراری تماس)، و افریننده ی یک مشکل است (منزوی ساختن انی که می توانند از تماس های صمیمانه تر سود ببرند).                                                                                                                           

فرایند انتقال چندنسلی[11]: در این فرایند، تصور می رود که بدکاری شدید نتیجه ی عملکرد نظام هیجانی خانواده در طی چند نسل باشد. در این جا دو مفهوم قبلی اهمیت دارند: انتخاب همسری با سطح برابر از لحاظ تفکیک و فرایند فرافکنی خانواده روی فرزندی که به خاطر حساسیت ویژه اش در برابر الگوهای عاطفی والدین، به او توجه می شود و سطح تفکیک پایینی در او به وجود می اید.                                                                          

   از ان جایی که هر نسل افرادی را به وجود می اورد که از سطوح تفکیک ضعیف تری برخوردارند ("حلقه های ضعیف[12]) این افراد به مراتب در برابر اضطراب و امتزاج اسیب پذیر ترند.

 

جایگاه همشیرها[13]: بوون در این زمینه بر پژوهش های تامن[14] راجع به ترتیب تولدو شخصیت صحه می گذارد. بوون اظهار داشت که هر چه که یک ازدواج جایگاه فرد را در کودکی بازنمایی کند، احتمال موفقیت ان بیشتر خواهد بود. او مدعی است که احتمال ازدواج موفق برای انی که با همشیرهای جنس مخالف خویش بار امده اند بیشتر از انی است که فقط با همشیرهای خود بزرگ شده اند. در ضمن این جایگاه کارکردی فرد در خانواده است که انتظارات و رفتارهای اتی او را شکل می دهد، نه ا اما ترتیب تولد واقعی او.                                 

  واپسروی اجتماعی: بوون با استفاده از ا ین مفهوم خویش به نام واپس روی اجتماعی[15] ارای خود را تا سر حد کارکرد عاطفی جامعه گسترش داد. جامعه نیز همچون خانواده حاوی نیروهای متضاد برای نامتمایز سازی- فردیت است. در شرایط فشار مزمن که نتیجه اش، وضعیت اجتماعی اضطراب برانگیز است، احتمالا نوعی افزایش ناگهانی برای با هم بودن و افول نیرو های معطوف به ب فردیت وجود دارد. به نظر او برای انکه جامعه به جای احساساتی عمل و جستجوی راه حلهای کوتاه مدت "موقت[16] " تصمیم های عقلانی تری اتخاذ کند، باید میان عقل و عاطفه تفکیک بهتری صورت بگیرد.

  نظام خانواده درمانی بوون: بوون نخست می کوشد نظام عاطفی خانواده در گذشته و حال را از طریق یک مجموعه مصاحبه ی ارزی و فنون اندازه گیری مورد سنجش قرار دهد و بعد به مداخله ی درمانی با خانواده بپردازد.

مصاحبه ی ارزی : ارزی خانواده ی بیمار از همان اولین تماس تلفنی اغاز می شود. درمانگر در سراسر دوره ی درمان باید از جذب شدن در مشکل خانواده، جانبداری در مشاجرات خانوادگی، یا احساس هم حسی مفرط نسبت به یک عضو یا عصبانیت از یک عضو دیگر پرهیز کند.                                                                            

  در نظام خانواده درمانی بوون، رفتارهای درمانگر باید به صورت عینی باشد نه واکنش عاطفی. عامل اصلی و نهایی تغییر عبارت است از حضور[17] درمانگر- داخل شدن به خانواده بدون اتخاذ موضع واکنشی، تحریک خانواده بدون تلاش برای نجات و رهایی ان، و اموزش شیوه ی فکر - نه استفاده از یک رفتار یا فن درمانی ویژه.

مصاحبه های ارزی خانواده با هر ترکیبی از اعضای خانواده برگزار می شود: یکی از والدین، زن و شوهر، خانواده ی هسته ای، و می تواند شامل اعضای خانواده ی گسترده نیز بشود. مصاحبه ی ارزی خانواده با تکیه بر سابقه ی مشکل فعلی، تمرکز خاص بر نشانه ها (بدنی، عاطفی، اجتماعی)، وتاثیر انها بر شخص حاوی نشانه یا روابط خانوادگی اغاز می شود.                                                                                                                                  

بوونی ها به الگوی تاریخی کارکرد عاطفی خانواده، سطح اضطراب خانواده در مراحل مختلف زندگی، و مقدار فشار روانی ناشی از کارکرد قبلی و کنونی خانواده علاقه ی خاصی دارند.

بخش پایانی محاصبه ی ارزی ، معطوف به درک خانواده ی هسته ایدر بافت نظام های گسترده ی خانوادگی هر یک از زوجین است.

نسل نگاره (نگاره ی نسل ها): از انجایی که بوون معتقد بودکه الگوها و عوامل نافذ چند نسلی، عوامل تعیین کننده ی نیرومندی برای کارکرد خانواده ی هسته ای به شمار می ایند، روشی نگاره ای[18] برای بررسی پیداش مشکل کنونی از طریق ترسیم نمودار خانواده در طی دست کم سه نسل ابداع کرد.                                                      نسل نگار[19] چیزی بیش از ارایه ی یک توصیف تصویری مختصر ازخانواده ی هسته ای است و می تواند الگوهای عاطفی خاص خانواده ی مبدا هر همسر را نشان دهد. لذا در خصوص درجه ی امتزاج هر همسر با خانواده ی گسترده و همین طور با طرف مقابل اطلاعاتی فراهم می اید.                                                                         

   از یک لحاظ،نسل نگار خانواده هیچ گاه کامل نیست، چون که در سیر درمان اطلاعات جدیدی به دست می اید که الگوهای اساسی واکنش عاطفی در خانواده های گسترده را با وضوح بیشتری نشان می دهد.

فنون مداخله در خانواده: در درمان مبتنی برنظریه ی بوون اهمیتی ندارد که ماهیت مشکل بالینی حاضر چه چیزی است و همیشه دو هدف اصلی حاکم بر ان است:(1) کاهش اضطراب و رهایی از نشانه ها، (2) افزایش سطوح تفکیک در هر عضو حاضر در جلسه به منظور بهبود انطباق او.

اصطلاحی که او ترجیح می دهد، مربی[20] است، او در خلال دوره ی کاری اش ( به قول خودش "از کاناپه ی روانکاوی[21]" به "نیمکت مربیگری" رسید).

  اصرار بوون برای اینکه درمانگر داخل نظام خانواده نشود، با رویکرد "غرقه ی کامل[22]" خانواده درمانگرهایی نظیر اکرمن، ستیر، کمپلر، یا ویتاکر اختلاف چندانی دارد. در رویکرد بوون، درمانگر به صورت رسوخ ناپذیر، ارمیده، و عینی باقی می ماند و از مثلث سازی با درگیری های عاطفی همسران پرهیز می کند.

 جلسات خانواده درمانی هدایت شده توسط بوون و طرفدارانش از نوع کنترل شده قشرمخی[23] هستند. هر کدام از طرفین یه جای گفت و گوی مستقیم با طرف مقابل، با درمانگر حرف می زند. از مواجهه[24] میان طرفین احتراز می شود تا واکنش عاطفی میان انان به حداقل ممکن برسد. در عوض، افکار هر کدام در حضور طرف مقابل برون ریخته می شود. از تفسیر اجتناب می شود. طرح ارام و ملایم سوالات موجب کاهش هیجانات شده و طرفین تحریک می شوند درباره ی موضوعاتی که مشکلات انها را به وجود اورده، فکر کنند. به جای انکه به زوجین اجازه داده شود یکدیگر را ملامت کنند یا از هول صمیمیت، اختلافات خود را نادیده بگیرند، اصرار می شود که هر توجه خود را به نقشی که در مشکلات ارتباطی دارد، معطوف سازد.                                                                     

 بوون پس از هدایت درمانجو برای تفکیک خویش، او را به خانه می فرستاد تا با والدین دیدارهای مکرری داشته باشد، اما فریمو اعضای خانواده ی مبدا را در مراحل پایانی درمان وارد گود می ساخت. به نظر بوون این مراجعه به خانه است که موجب افزایش تفکیک خویش می شود؛ نه مواجهه، تصفیه حساب های قدیمی، یا توافق و اشتی بر سر اختلاف های دی ا.

 

 

 



[1].counterbalancing

[2].fusion

[3].undifferentiated family ego m

[4].pseudo self

[5]. triangulate

[6].interlocking triangles

[7]. overadequate-underadequate  reciprocity

[8]. singletion

[9]. family projection process

[10]. emotional cutoff

[11]. multigenerational transmission process

[12]. weak links

[13]. sibling position

[14]. toman

[15]. societal repression

[16]. band-aid

[17]. presence

[18]. g hic

[19]. genogram

[20]. coach

[21]. couch

[22]. total immersion

[23]. cerebral

[24]. confrontation