پیشینه شهرستان فردوس تا امروز

امروزه فردوس شهر کوچکی است اما پیشینه تاریخی آن به زمان مادها بر می‌گردد. اقوام اولیه فردوس را اگر همان گونه که در متون تاریخی کهن مشاهده می‌شود، ساگارتیان بدانیم، اقوام پارس‌نژاد و مهاجر بودند که با دیگر اقوام آریایی به جنوب !!! اسان آمدند. بررسی‌های باستان‌شناسی و وجود محوطه‌ها و تپه‌های باستانی، رونق این ناحیه را تا پیش از !!! به‌خصوص در عصر تاریخی به اثبات رسانده‌است. قدیمی ترین آثار یافت‌شده در شهرستان فردوس توسط باستان‌شناسان میراث فرهنگی !!! اسان، متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد است و از آن پس آثاری از هزاره اول، دوران ساسانیان و دوره‌های مختلف !!! ی یافت شده‌اند که حاکی از تداوم حیات طولانی این سامان می‌باشد. این شهر (که در قول مرسوم مردم آن، معمولاً به همان نام «شهر» خوانده می‌شود) تا سال ۱۳۰۸ خورشیدی، تون نام داشته و در متون قدیمی اغلب به نام بلده طیبه تون و در مکاتبات دوره صفویه، به نام دارالمؤمنین تون نامیده شده‌است. تون دیروز و فردوس امروز گرچه از سابقه طولانی برخوردار است، ولی نخستین کتاب موجود که از آن نام برده، اشکال العالم جیهانی متعلق به قرن چهارم هجری است. از آن به بعد نام تون به مناسبت‌های مختلف در متون و سفرنامه‌ها دیده شده و اغلب از آن به عنوان شهری بزرگ و آباد نام برده شده‌است. دلایل و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در گذشته‌های دور که تون اهمیت و اعتباری تاریخی و جمعیتی داشته، به ویژه تا دوران اقتدار اسماعیلیه و حتی سده‌های پس از آن، به ولایت قهستان تعلق داشته‌است. ای !!! تون یکی از مناطق قهستان بوده که بعد از الموت، دومین مرکز مهم فرقه اسماعیلیه بوده و تا حمله مغول دوام داشته‌است. آثار به جا مانده از دژهای آن دوران، مانند کوه قلعه فردوس، قلعه دختر بشرویه و قلعه حسن‌آباد هم اکنون نیز قابل مشاهده‌اند. در این دوران، تون در کنار قائن، یکی از دو شهر مهم ولایت قهستان بوده و در دوره‌های اخیر که قائن اهمیت پیشین خود را از دست داده بود، با طبس منطقه واحدی را تشکیل داده و عبارت تون و طبس جای تون و قائن را گرفت. جیهانی در کتاب اشکال العالم، از تون به عنوان شهری آباد و بزرگ یاد کرده و ناصرخسرو قبادیانی نیز در سدهٔ پنجم هجری، خبر از وجود چهارصد کارگاه زیلوبافی در شهر تون داده‌است. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود به تون و کاین (فردوس و قاین امروزی) اشاره‌ای کرده‌است. در تاریخ جهان‌گشای جوینی نوشته شده که مردم شهر تون در حمله وحشیانه مغول‌ها قتل عام شده‌اند و در فرهنگ جغرافیایی آمده‌است که چهل هزار نفر از اسماعیلیه در تون قتل عام شدند به طوری که از کشته‌ها پشته و تپه ساخته شده و روی آن تپه، تخت هلاکوخان قرار داده شده‌است. این تپه که به «تخت هلاکو» معروف شده بود تا چند دهه قبل در !!! خندق فردوس باقی مانده بود که متأسفانه در دهه‌های اخیر نابود گردید. در آغاز سده اخیر، هنوز فردوس از !!! ای مهم استان !!! اسان بود، به گونه‌ای که شهرداری فردوس که در سال ۱۳۰۴ تأسیس شد، از نخستین شهرداری‌های استان !!! اسان بوده‌است.